Nhập gì khi sinh sát giao thừa, sát Lập xuân hoặc sát nửa đêm
Công cụ tra cứu nào cũng bắt đầu bằng ô nhập ngày sinh. Với phần lớn người thì gõ xong là xong. Nhưng nếu bạn sinh sát giao thừa, sát Lập xuân, hoặc sát nửa đêm thì cái bạn gõ vào quyết định kết quả — và nhiều người không biết điều đó.
Ba ranh giới cần biết
Ranh giới năm. Có hai mốc đang cùng lưu hành: Lập xuân (thường đầu tháng 2 dương lịch) và mùng một Tết. Hai mốc cách nhau có khi vài tuần. Người sinh trong khoảng giữa sẽ ra hai con giáp, hai nạp âm khác nhau tuỳ công cụ.
Ranh giới tháng. Với những phép luận dùng can chi tháng, tháng đổi theo tiết khí chứ không theo mùng một âm lịch. Người sinh quanh ngày bắt đầu một tiết sẽ rơi vào hai tháng khác nhau tuỳ cách tính.
Ranh giới ngày. Giờ Tý vắt qua nửa đêm, nên có sách lấy mốc đổi ngày ở 23 giờ, có sách lấy 0 giờ. Người sinh trong khoảng 23 giờ tới nửa đêm sẽ có hai can chi ngày khác nhau.
Ba ranh giới này giải thích gần hết các vụ "tra hai nơi ra hai kết quả".
Nhập gì: dương lịch hay âm lịch
Đây là lỗi nhập phổ biến nhất, và nó cho ra kết quả sai hẳn chứ không lệch chút ít.
Xem công cụ hỏi loại ngày nào rồi hãy gõ. Phần lớn công cụ hỏi ngày dương và tự quy đổi; một số hỏi ngày âm. Gõ ngày âm vào ô ngày dương là tra ra một người khác hoàn toàn.
Nếu chỉ nhớ ngày âm — chuyện rất thường với người lớn tuổi — thì quy đổi sang dương trước bằng một bảng lịch, rồi mới nhập, và ghi lại cả hai để lần sau khỏi làm lại.
Và lưu ý riêng: ngày trên giấy khai sinh đôi khi không phải ngày sinh thật — chuyện đăng ký muộn hoặc ghi ngày khác không hiếm ở các thế hệ trước. Công cụ tính theo cái bạn gõ, nên biết mình đang tra theo ngày nào.
Giờ sinh: gõ giờ nào
Giờ trên giấy tờ là giờ đồng hồ theo giờ hành chính lúc đó. Đó cũng là cái phần lớn công cụ chờ nhận.
Nhưng có hai lớp nữa mà các trường phái xử khác nhau:
Giờ mặt trời. Trong cùng một múi giờ, hai nơi cách nhau theo chiều đông tây có giờ mặt trời lệch nhau. Có trường phái quy đổi về giờ mặt trời tại nơi sinh, có trường phái không. Công cụ hỏi cả nơi sinh thường là loại có quy đổi.
Giờ từng được điều chỉnh theo quy định. Ở một số giai đoạn lịch sử, giờ hành chính từng được đặt khác. Với người sinh trong các giai đoạn đó, giờ ghi trên giấy và giờ dùng để tính có thể lệch.
Không nhớ giờ sinh thì đừng đoán bừa một con số tròn. Ghi là không rõ, và biết rằng mọi kết quả phụ thuộc giờ đều không dùng được. Nhiều công cụ vẫn cho ra kết quả khi bạn gõ giờ bất kỳ — nó không báo lỗi, và đó là cái bẫy.
Giới tính: ô nhỏ mà đổi kết quả
Nhiều người bỏ qua vì tưởng là thống kê. Thật ra cung phi tính từ năm sinh và giới tính — cùng năm sinh mà khác giới là ra quái mệnh khác, Đông tứ mệnh hay Tây tứ mệnh khác, và tám hướng du niên khác.
Ngược lại, nạp âm thì không phụ thuộc giới tính. Đây là phép thử nhanh để biết công cụ đang tính cái gì: đổi ô giới tính rồi xem kết quả có đổi không.
Kết quả khác nhau: hỏi theo thứ tự này
Hai công cụ ra hai đáp án thì hỏi lần lượt:
Một — có cùng khái niệm không? Một bên trả nạp âm, một bên trả cung phi thì chúng không mâu thuẫn; chúng là hai thứ.
Hai — có cùng mốc đổi năm không? Nếu sinh trong tháng 1 hoặc đầu tháng 2 dương lịch thì đây là nghi phạm đầu tiên.
Ba — mình nhập có giống nhau không? Dương hay âm, giờ nào, giới tính. Phần lớn "công cụ sai" hoá ra là nhập khác.
Bốn — công cụ có nói rõ nó dùng mốc nào không? Công cụ tử tế sẽ ghi. Không ghi thì bạn không kiểm được, và đó là một thông tin về công cụ đó.
Tra hộ người khác: hỏi đủ trước khi gõ
Rất nhiều lượt tra là tra hộ — cho cha mẹ, cho con, cho bạn. Đây là lúc dễ nhập sai nhất vì thông tin đi qua trí nhớ của người thứ ba.
Hỏi đủ bốn thứ, và hỏi thẳng:
"Ngày này là ngày dương hay ngày âm ạ?" — câu quan trọng nhất, và người lớn tuổi thường nhớ ngày âm.
"Ngày trên giấy tờ có đúng ngày sinh thật không?" — chuyện đăng ký muộn hay ghi ngày khác không hiếm ở các thế hệ trước, và trong nhà thường có người biết.
"Có nhớ khoảng giờ không, và chắc tới mức nào?" — "khoảng sáng sớm" đã hữu ích hơn một con số đoán bừa, vì nó cho biết có rơi vào ranh giới ngày không.
"Sinh ở đâu?" — chỉ cần khi công cụ có hỏi nơi sinh để quy về giờ mặt trời.
Và ghi lại câu trả lời ngay lúc hỏi. Hỏi lại lần hai thường ra một phiên bản hơi khác, không phải vì ai nói sai mà vì trí nhớ là vậy.
Đọc kết quả: phân biệt phần tra và phần diễn giải
Một trang kết quả thường trộn hai loại nội dung, và chúng có độ tin cậy rất khác nhau.
Phần tra bảng — can chi năm tháng ngày giờ, nạp âm, cung phi, hành. Đây là phép tra máy móc: cùng đầu vào và cùng quy ước thì ai tra cũng ra như nhau. Phần này kiểm được.
Phần diễn giải — tính cách, vận hạn, nên làm gì, hợp với ai. Đây là chữ do người viết công cụ soạn sẵn, gắn vào từng nhóm kết quả. Mỗi công cụ một bộ chữ khác nhau, và không có chuẩn nào cả.
Phép thử gọn: xem đoạn diễn giải có nói gì riêng cho đúng đầu vào của bạn không. Một hệ chia người ta thành mười hai hay sáu mươi nhóm thì mỗi nhóm có rất nhiều người; đoạn văn nào nghe như viết riêng cho bạn thì phần "riêng" đó là do cách viết, không phải do dữ liệu.
Và cảnh giác với hai kiểu kết quả: kết quả doạ (nói về tai hoạ sắp tới) và kết quả kèm nút mua ngay. Khi một công cụ vừa tra vừa bán, phần diễn giải khó mà trung lập.
Lưu lại một lần, dùng mãi
Việc nên làm sau khi tra xong, và nó tiết kiệm rất nhiều lần tra lại:
Ghi vào một chỗ cố định: ngày dương, ngày âm, giờ sinh (và có chắc không), giới tính; rồi kết quả kèm tên công cụ và mốc mà nó dùng; và ngày bạn tra.
Lần sau gặp một bảng nói khác, bạn mở ghi chú ra là biết ngay khác ở đâu, thay vì tra lại từ đầu rồi vẫn hoang mang.
Một giới hạn nên nhớ
Công cụ tra cứu làm đúng một việc: thay bạn tra bảng cho nhanh. Nó không biết gì thêm về bạn ngoài mấy ô bạn vừa gõ, và nó cũng không thẩm định các bảng mà nó dùng.
Nên đọc kết quả như đọc một tra cứu, không phải như đọc một lời phán. Và giữ nguyên ranh giới: không để kết quả nào làm chậm việc khám chữa bệnh, chậm xử lý sự cố an toàn, hay chậm một việc có thời hạn pháp lý.
Tóm lại
Ba ranh giới quyết định kết quả: năm đổi ở Lập xuân hay mùng một Tết, tháng đổi theo tiết khí, và ngày đổi ở 23 giờ hay 0 giờ. Ai sinh sát mấy mốc này thì phải biết công cụ đang dùng mốc nào.
Xem công cụ hỏi ngày dương hay âm rồi mới gõ. Không nhớ giờ sinh thì đừng đoán một con số tròn — công cụ vẫn cho ra kết quả mà không báo lỗi. Và ô giới tính đổi cung phi nhưng không đổi nạp âm; đó là phép thử nhanh để biết công cụ đang tính cái gì.