Tra màu hợp mệnh khi bạn phân biệt màu kém: đi bằng mã, không đi bằng mắt
Mọi bảng tra màu hợp mệnh đều giả định một điều: người tra nhìn màu giống nhau. Với một phần đáng kể người đọc thì giả định đó không đúng.
Người phân biệt màu kém — cách gọi quen thuộc là "mù màu", dù phần lớn không phải mù hẳn mà là khó phân biệt một số cặp màu — vẫn dùng công cụ tra cứu, vẫn phải chọn sơn nhà, chọn xe, chọn quần áo. Bài này viết cho họ, và cho người nhà họ.
Bảng màu giả định gì
Thấy rõ giả định thì biết chỗ nào cần chống đỡ.
Rằng người tra nhìn ra được màu mình đang chọn. Kết quả trả về là một cái tên màu — mà tên màu chỉ có nghĩa nếu bạn nối được nó với thứ trước mắt.
Rằng tên màu là đủ để nhận dạng. Nhưng loạt bài đã nói: cùng một tên, mỗi nơi một sắc — chuyện này gây khó cho tất cả mọi người, và khó gấp đôi với người phân biệt màu kém.
Rằng bạn tự kiểm được kết quả. Người nhìn màu bình thường liếc qua là biết mình vừa cầm màu gì; người phân biệt màu kém thì không có bước kiểm ấy.
Và mấy cặp hay lẫn nhất lại rơi đúng vào bảng ngũ hành: đỏ với xanh lá, nâu với đỏ sẫm, xanh lá với vàng úa, tím với xanh dương. Đây không phải tình cờ — bảng ngũ hành dùng gần hết dải màu.
Cách chắc chắn nhất: bỏ mắt, dùng mã
Đây là phần thực dụng nhất của cả bài.
Mọi màu sơn thương mại đều có mã. Cầm mã màu đi mua thì bạn không cần nhìn ra nó là màu gì — pha theo mã là ra đúng màu ấy.
Nhờ một người nhìn màu bình thường xác nhận một lần, rồi ghi mã lại. Sau đó bạn tự dùng được mãi.
Lập một danh sách của riêng bạn: tên hành, tên màu, mã màu, và một dòng mô tả bằng chữ. Đây là thứ đáng làm một lần rồi dùng nhiều năm.
Ứng dụng đọc màu trên điện thoại dùng được cho việc nhận dạng thô. Nhưng nhớ rằng nó đọc màu trên ảnh chụp, mà ảnh thì phụ thuộc ánh sáng và camera — nên coi nó là gợi ý, không phải câu trả lời.
Với quần áo và đồ mua sẵn, giữ nhãn hoặc chụp ảnh mã màu ghi trên nhãn.
Nói với người bán thế nào
Ngắn gọn thì việc trôi nhanh hơn.
Nói thẳng một câu. "Em phân biệt màu kém, anh chị đọc giúp em mã màu" — người bán nào cũng gặp rồi và không ai thấy lạ.
Hỏi mã thay vì hỏi tên. Tên màu thương mại rất bay bổng và không nói lên gì.
Đừng để người bán tự chọn hộ theo cảm nhận của họ. Cảm nhận của họ là của họ.
Nếu mua theo ảnh trên mạng thì đây là chỗ khó nhất — loạt bài đã có mục riêng về chuyện màu trên màn hình khác màu thật, và với người phân biệt màu kém thì rủi ro chồng lên nhau.
Dùng bảng mệnh mà không lệ thuộc vào mắt
Mấy cách xoay xở khác.
Chọn theo chất liệu thay vì theo màu. Nhiều bảng ngũ hành gán hành cho cả chất liệu — gỗ, kim loại, gốm, đá, nước — và đường này không cần phân biệt màu.
Chọn theo hình dáng. Cũng là một trục có sẵn trong các bảng quen dùng.
Chọn món có nhãn ghi rõ, hoặc hỏi người bán ghi giúp vào hoá đơn.
Và nhớ thứ tự ưu tiên vốn có: một món bạn thật sự thích dùng thì hơn một món đúng bảng màu mà bạn không dùng tới. Điều này đúng với mọi người, và nó lại càng đúng ở đây.
Nếu bạn là người nhà
Mấy việc giúp được mà không làm phiền.
Đọc mã màu thay vì nói tên màu. "Cái này mã 7042" hữu ích hơn "cái này xanh rêu".
Đừng sửa cách gọi của người ta. Nếu họ gọi một màu bằng tên khác thì đó là cách họ đã sống với nó nhiều năm, không phải lỗi cần chữa.
Đừng chọn hộ rồi mới báo. Giúp là đọc thông tin, không phải quyết thay.
Khi bày đồ trong nhà chung thì cân cả chuyện tương phản sáng tối, không chỉ chuyện màu — món tối trên nền tối là món người phân biệt màu kém sẽ không thấy, kể cả khi màu đúng bảng.
Và nếu ai đó trong nhà chưa từng đi kiểm tra thị lực màu thì việc đó nên do cơ sở y tế làm, không phải làm bằng mấy bài kiểm trên mạng.
Ánh sáng trong nhà cũng là một phần của chuyện này
Phần ít ai nối vào, mà lại ăn ngay.
Cùng một màu sơn dưới đèn vàng và đèn trắng là hai màu khác nhau — với mọi người, không riêng ai. Nên chọn màu ở cửa hàng rồi về nhà thấy khác là chuyện thường, không phải mình nhìn sai.
Thử mẫu sơn ngay tại tường nhà mình, quét một mảng nhỏ rồi xem cả ban ngày lẫn buổi tối.
Đèn trong nhà có thông số về độ hoàn màu — đèn kém ở khoản này làm mọi màu trông bệt và xám lại, khiến việc phân biệt khó thêm cho tất cả mọi người.
Tăng tương phản sáng tối là cách bù hiệu quả nhất: món sáng trên nền tối, hoặc ngược lại, thì ai cũng thấy rõ bất kể phân biệt màu tốt hay kém.
Và dán nhãn cho mấy thứ cần phân biệt nhanh — công tắc, hộp đựng, dây cắm. Rẻ, và nó giải quyết dứt điểm chứ không phải đoán lại mỗi lần.
Ba điều gọn lại
Một, bảng màu hợp mệnh giả định người tra nhìn ra được màu — và mấy cặp hay lẫn nhất lại rơi đúng vào dải màu ngũ hành.
Hai, cách chắc chắn nhất là bỏ mắt mà dùng mã màu: nhờ xác nhận một lần rồi ghi mã, sau đó tự dùng được mãi.
Ba, có thể đi đường chất liệu và hình dáng thay cho đường màu — và một món bạn thật sự thích dùng vẫn hơn một món đúng bảng mà bạn không dùng tới.